Το μισογεμάτο ποτήρι...

 ΠΑΣΧΟΣ ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗΣ

 25.03.2018

Ο ​​μεγάλος Σουηδός στατιστικολόγος Hans Rosling, μερικά χρόνια πριν πεθάνει (2017), έφτιαξε μια δεξαμενή σκέψης που την ονόμασε «Ignorance Project», ένα ερευνητικό σχέδιο για την άγνοια. Στο λογότυπο έχει μια μαϊμού κι αυτό για συγκεκριμένους λόγους. Αν πάει κάποιος σε ζωολογικό κήπο και ζητήσει από τους χιμπατζήδες να επιλέξουν σε μια multiple choice ερώτηση τριών απαντήσεων, η τυχαιότητα θα οδηγήσει 33% αυτών να «βρουν» τη σωστή απάντηση. Αν, όμως, κάνει μια δημοσκόπηση για την κατάσταση των ανθρώπινων κοινωνιών σήμερα, οι σωστές απαντήσεις θα είναι πολύ λιγότερες από το 33%.

Για παράδειγμα, ο ίδιος παρήγγειλε έρευνα στη Σουηδία με ερωτήσεις όπως: «Πώς άλλαξε τον τελευταίο αιώνα ο αριθμός θανάτων ανά έτος από φυσικές καταστροφές (ηφαίστεια, πλημμύρες, τσουνάμι κ.λπ.); α) Διπλασιάστηκε; β) Εμεινε περίπου στα ίδια γενικά στον κόσμο; γ) Μειώθηκε σε λιγότερο από μισό;». Μόνο το 12% των Σουηδών απάντησε σωστά: Το γ). Στις αρχές του αιώνα περί τις 500.000 άνθρωποι πέθαιναν από φυσικές καταστροφές, ενώ στο τέλος περίπου 100.000. «Οι χιμπατζήδες δεν βλέπουν τις ειδήσεις το βράδυ, έτσι οι χιμπατζήδες επέλεξαν τυχαία, άρα οι Σουηδοί απάντησαν χειρότερα από τυχαία», σχολίασε ο Rosling.

Πολλά καλά νέα

Σε αυτό συμφωνούν πολλοί. Ο Economist σάρκαζε ότι θα ήταν πολύ βαρετή η δημοσιογραφία αν τα δελτία ειδήσεων είχαν θέμα με τίτλο «100.000 αεροπλάνα δεν έπεσαν χθες», ή αν οι εφημερίδες επί 25 χρόνια επαναλάμβαναν κάθε μέρα τον τίτλο: «Ο αριθμός των ανθρώπων σε ακραία φτώχεια μειώθηκε κατά 177.000 σε σχέση με χθες». «Τα καλά νέα δεν είναι νέα» διαπιστώνει και ο καθηγητής γνωσιακής ψυχολογίας Steven Pinker στο τελευταίο του βιβλίο «Enlightenment Now: The Case for Reason, Science, Humanism and Progress», ίσως επειδή είναι πολλά: το προσδόκιμο ζωής ανεβαίνει σε ολόκληρη την υφήλιο, κάνει άλματα και στην Αφρική· η παιδική θνησιμότητα κατακρημνίζεται ακόμη και στην Αιθιοπία· οι θάνατοι από πείνα έχουν σχεδόν εξαλειφθεί· η παιδική εργασία μειώνεται σε ολόκληρο τον πλανήτη· ο αναλφαβητισμός εξαλείφεται κ.λπ.

Παρά το δόγμα των ΜΜΕ στην ιεράρχηση των ειδήσεων «ό,τι ματώνει προηγείται» (if it bleeds it leads), ο Steven Pinker δεν ρίχνει όλο το φταίξιμο στα μέσα ενημέρωσης. Χρησιμοποιεί την εργασία των Amos Tversky και Daniel Kahneman για τις προκαταλήψεις και τις αποτυχίες στη διαδικασία λήψης (ανορθολογικών) αποφάσεων. Ανάμεσα στις 11 παρακάμψεις που κάνει ο νους κατά τη διαδικασία λήψης μιας απόφασης είναι το «availability heuristic»: όσο πιο εύκολο είναι να φανταστεί ή θυμηθεί κάτι κάποιος τόσο περισσότερο θεωρεί πιθανόν ότι θα συμβεί. Και τα ΜΜΕ, ειδικώς η τηλεόραση, δίνει κάθε μέρα πράγματα να θυμάται κάποιος, ασχέτως αν αυτά είναι πολύ σπάνια.

Ετσι, ενώ ο κόσμος προοδεύει ταχύτατα, οι άνθρωποι γίνονται όλο και πιο απαισιόδοξοι. Αυτό οφείλεται και στη διανόηση. «Οσο πιο προοδευτικός θεωρείται ένας διανοούμενος τόσο περισσότερο μισεί την πρόοδο», σχολιάζει ο Steven Pinker. Βεβαίως και στην αγορά της διανόησης ισχύει το δημοσιογραφικό δόγμα «ό,τι ματώνει προηγείται». Οι θεωρίες για τα δεινά της ανθρωπότητας είναι πιο ευπώλητες από εκείνες για τα καλά της. «Σοφός θεωρείται από πολλούς ο άνθρωπος που απελπίζεται όταν οι άλλοι ελπίζουν, και όχι εκείνος που ελπίζει όταν οι άλλοι απελπίζονται», είχε γράψει ο John Stewart Mill και ο φιλόσοφος της νέας εποχής και συγγραφέας Stewart Brand το έκανε πιο λιανά: «Ο απαισιόδοξος μοιάζει σαν να θέλει να σε βοηθήσει. Ο αισιόδοξος μοιάζει σαν να θέλει να σου πουλήσει κάτι».

Ανάμεσα στους εχθρούς της προόδου ο Steven Pinker βλέπει και την «Οικο-απαισιοδοξία» που κυριάρχησε μετά τα κινήματα της δεκαετίας του ’70. Το κήρυγμά τους ενάντια στην πρόοδο έχει τους εξής άξονες: 1. Η γη είναι παρθένα που τη βιάζει η ανθρώπινη απληστία. 2. Η ζημιά γίνεται κάθε μέρα μεγαλύτερη. 3. Η ρίζα του κακού βρίσκεται στην Αναγέννηση και στην κυριαρχία του Λόγου της επιστήμης και της προόδου. 4. Η λύση βρίσκεται στην πνευματική αναγέννηση και στη μείωση της ανάπτυξης, της βιομηχανίας, ακόμη και του πληθυσμού. 5. Αλλιώς θα τιμωρηθούμε για τα αμαρτήματά μας την Ημέρα της Οικολογικής Κρίσεως.

Διαφωτισμός

Ο Steven Pinker δεν είναι ενάντια στην ακτιβιστική οικολογία –τη θεωρεί στοιχείο προόδου– αλλά αντιτίθεται στη θεολογική οικολογία και στα συμφραζόμενά της. Προτείνει την «οικολογία του Διαφωτισμού» ξεκινώντας από την παραδοχή ότι η βιομηχανική επανάσταση προσέφερε πολλά δώρα στην ανθρωπότητα: τάισε εκατομμύρια ανθρώπους, διπλασίασε το προσδόκιμο ζωής, εξάλειψε την ακραία φτώχεια, αντικατέστησε τη μυϊκή δύναμη με τις μηχανές (κι έτσι βοήθησε στην κατάργηση της δουλείας, χειραφέτησε τις γυναίκες, έστειλε τα παιδιά στο σχολείο), βελτίωσε τη ζωή μας· τώρα μπορούμε να διαβάζουμε τη νύχτα, να μένουμε όπου θέλουμε, να ζεσταινόμαστε τον χειμώνα, να δούμε τον κόσμο, να έχουμε περισσότερη ανθρώπινη επαφή. Και δυστυχώς, κάποιος βαθμός ρύπανσης είναι αναπόφευκτος.

Το στοίχημα τώρα είναι να παίρνουμε περισσότερες θερμίδες, περισσότερο φως και θερμότητα, να διανύουμε περισσότερα χιλιόμετρα με λιγότερη ρύπανση και μικρότερο οικολογικό αποτύπωμα. Κι αυτό μπορούμε να το κάνουμε μόνο με την πρόοδο, την τεχνολογία: τις αντιρρυπαντικές τεχνολογίες, την «πύκνωση» (π.χ. να χρησιμοποιούμε όλο και λιγότερη γη για όλο και μεγαλύτερη παραγωγή), και την «αποϋλοποίηση». Για όλες αυτές τις τεχνολογίες όμως χρειάζονται λεφτά και ο πλούτος των δυτικών κοινωνιών τους επέτρεψε να έχουν την «πολυτέλεια» της οικολογικής ευαισθησίας.

Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ είχε πει πως «ο απαισιόδοξος βλέπει δυσκολίες σε κάθε ευκαιρία και ο αισιόδοξος βλέπει ευκαιρίες σε κάθε δυσκολία». Από την άλλη, μπορεί οι κήρυκες της αισιοδοξίας να βλέπουν ευκαιρίες σε κάθε δυσκολία, αλλά και οι κήρυκες της απαισιοδοξίας βλέπουν προσωπικές ευκαιρίες στις δυσκολίες των ανθρώπων.

Οι τελευταίοι είναι οι λαϊκιστές παντός είδους. Διογκώνουν τις πραγματικές δυσκολίες των ανθρώπων για να εμφανιστούν ως αυτοί που έχουν όλες τις λύσεις στο χέρι τους. Αυτό είναι το μικρότερο κακό. Διότι, όπως είχε πει ο επιστήμονας Arthur Kantrowitz, «η δουλειά μου είναι να σας εξηγήσω δύο πράγματα. Πρώτον: η απαισιοδοξία είναι αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Δεύτερον: η αισιοδοξία είναι αυτοεκπληρούμενη προφητεία». Και η απαισιοδοξία για τη Δύση που πολλοί καλλιεργούν στις μέρες μας, δεν θα μας βγει σε καλό...

Έντυπη

Επαναστατικός και συντηρητικός ο νέος λαϊκισμός

26.03.2018

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

ΕΤΙΚΕΤΕΣ:

Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στην έδρα Musgrave του πανεπιστημίου του Princeton, Μιγκέλ Σεντένο, βρέθηκε στην Αθήνα την περασμένη εβδομάδα ως καλεσμένος του Princeton Athens Center for Research and Hellenic Studies. Στη διάλεξη που έδωσε το βράδυ της Δευτέρας, ανέλυσε –εστιάζοντας ιδιαίτερα στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο– την πίεση που δέχονται τα δημοκρατικά πολιτεύματα, καθώς επιχειρούν να πλοηγήσουν μεταξύ της Σκύλας του λαϊκισμού και της Χάρυβδης της τεχνοκρατίας. Η «Κ» είχε την ευκαιρία να συνομιλήσει μαζί του γι’ αυτά και άλλα κεφαλαιώδη ζητήματα της εποχής μας.

Ξεκινάμε την κουβέντα από το φαινόμενο –δύσκολο να οριστεί αλλά εύκολα ανιχνεύσιμo– που έχει δώσει τον τόνο στην πολιτική του δυτικού κόσμου στα χρόνια μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008-09. Ο σύγχρονος λαϊκισμός, εξηγεί ο Σεντένο, έχει πολλά κοινά στοιχεία με τις παλαιότερες εκδοχές: είναι κατά του κατεστημένου και υιοθετείται από αυτούς που νιώθουν ότι το σύστημα τους έχει προδώσει. «Η μεγαλύτερη διαφορά είναι ότι, ενώ στο παρελθόν εκφραζόταν κυρίως με ταξικούς όρους –σίγουρα στη Λατινική Αμερική, ίσως λιγότερο στην Ευρώπη στη δεκαετία του ’30– σήμερα εστιάζει κυρίως στην ταυτότητα, στον αυτοπροσδιορισμό κάποιων ομάδων πληθυσμού που είναι μέλη μιας εθνότητας ή φυλής».

Στο επίκεντρο της ρητορικής του νέου λαϊκισμού είναι οι αναφορές στην ανάκτηση του ελέγχου του έθνους – από τους μετανάστες και από τις δυνάμεις της οικονομικής παγκοσμιοποίησης που υπονομεύουν την εθνική κυριαρχία. Πώς συνδέεται αυτό με τις ανατρεπτικές επιδιώξεις των λαϊκιστών; Ο νέος λαϊκισμός, σημειώνει ο καθηγητής Σεντένο, είναι «επαναστατικός γιατί θέλει να ανατρέψει το κατεστημένο, αλλά είναι συντηρητικός στην προσπάθειά του να επαναφέρει ένα ένδοξο παρελθόν το οποίο κάποιοι θεωρείται ότι έχουν προδώσει».

Η πολιτική ταυτότητα

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης είναι αναπόφευκτη η ένταση μεταξύ της δημοκρατίας και της τεχνοκρατίας; «Με την παγκοσμιοποίηση, το πλαίσιο δράσης, είτε μιλάμε για κεφαλαιακές ροές, είτε για τη μετανάστευση, είτε για τις αλυσίδες παραγωγής, είναι πλέον πλανητικό. Τα έθνη-κράτη πλέον δεν τα ελέγχουν όλα αυτά. Η αίσθηση πολιτικής ταυτότητας που έχουμε, όμως, παραμένει εδαφικά καθορισμένη. Το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο δράσης, συνεπώς, εκτείνεται πέρα από το πολιτικό. Και η δημοκρατία είναι πολύ στενά συνδεδεμένη με το έθνος-κράτος. Ηδη από τη γέννησή της, στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., συνδεόταν με την πόλη και με το ποιος ανήκει στην πόλη». Η αδυναμία του έθνους-κράτους να ελέγξει πολλές από τις εξελίξεις που καθορίζουν την τύχη των πολιτών του, τονίζει ο ακαδημαϊκός του Princeton, αποτελεί «μείζονα πρόκληση» και «είναι σε σημαντικό βαθμό η πηγή της οργής των οπαδών του λαϊκισμού».

Μπορεί να αντιστραφεί ή να τεθεί υπό έλεγχο η παγκοσμιοποίηση, σε όλες τις εκδοχές εκείνες που είναι παράγοντες αποσταθεροποίησης; «Είμαι σχεδόν σίγουρος ότι δεν μπορεί να αντιστραφεί. Ο βαθμός αλληλεξάρτησης είναι πια τόσο μεγάλος. Κάτι που θα ήθελα να ερευνήσω εις βάθος είναι ο βαθμός στον οποίο μία συγκεκριμένη χώρα είναι οικονομικά εξαρτημένη από το εξωτερικό. Πόσο από το φαγητό που καταναλώνεται στην Αθήνα παράγεται στην Ελλάδα; Ημουν για δύο μήνες στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Το 90% του εργατικού δυναμικού είναι αλλοδαποί. Η αποκαθήλωση αυτού του διεθνούς συστήματος παραγωγής και εμπορίου θα είχε ως αποτέλεσμα μαζικούς θανάτους».

Σε τι βαθμό έχει κατανοήσει η φιλελεύθερη ελίτ την ευθύνη της για το σημερινό κύμα λαϊκισμού; Είναι διατεθειμένη να ανταποκριθεί ουσιωδώς στα αιτήματα των «χαμένων της παγκοσμιοποίησης» ή επιμένει να τους προσεγγίζει με επιχειρήματα που δεν τους αγγίζουν ή να τους περιφρονεί ως εύπιστα υποχείρια των λαϊκιστών ηγετών; «Νομίζω ότι ένας συνδυασμός των δύο τελευταίων εξακολουθεί να είναι η επικρατούσα αντίδραση. Υπάρχουν προτάσεις αντιμετώπισης της αυξανόμενης έλλειψης θέσεων εργασίας με καλές αποδοχές, π.χ. το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Αλλά, πέρα από θέματα αξιοπρέπειας, που για τους άνδρες ιδιαίτερα έχουν συνδεθεί πολύ στενά με την εργασία, θα πρέπει να τεθεί το θέμα του ποιοι θα έχουν πρόσβαση στο εγγυημένο εισόδημα. Θα είναι για όλους όσοι διαμένουν σε μία χώρα; Μόνο για τους πολίτες; Επανερχόμαστε λοιπόν στο ζήτημα της ταυτότητας. Και αυτό είναι ένα ζήτημα που η Ευρώπη, όπως και οι ΗΠΑ, θα πρέπει να αντιμετωπίσουν στα επόμενα χρόνια».

Πόσο χειρότερα μπορούν να γίνουν τα πράγματα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης; Πού θα στραφεί η οργή όσων χάσουν τις δουλειές τους από τα ρομπότ; Ο Σεντένο μιλάει για κλασική μαρξιστική διαδικασία αντικατάστασης εργασίας με κεφάλαιο – «η τεχνητή νοημοσύνη είναι μορφή κεφαλαίου»: οι ιδιοκτήτες του κεφαλαίου θα απολαμβάνουν όλα τα οφέλη της τεχνολογικής εξέλιξης, ενώ ολοένα και περισσότεροι θα βυθίζονται στην ανασφάλεια και στην αχρηστία. «Αλλά είναι πολύ δύσκολο να εξοργιστείς με μία μηχανή», παρατηρεί.

Τι σημαίνει αυτό; Οτι ο λαϊκισμός θα λάβει ξανά ταξικά χαρακτηριστικά; Οτι οι στρατιές των ανέργων θα εξεγερθούν κατά των καπετάνιων της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης; «Θα δούμε. Μέχρι στιγμής, δεν έχει συμβεί κάτι τέτοιο. Το πρόβλημα, όπως και με την κλιματική αλλαγή, είναι ότι δεν υπάρχει κάποιος που μπορεί εύκολα να παίξει τον ρόλο του κακού».

Παράλληλα, ο Σεντένο δηλώνει «ιδιαίτερα ανήσυχος» για το Διαδίκτυο των Πραγμάτων. Πέρα από τα «προφανή» ζητήματα που σχετίζονται με την ιδιωτικότητα σε έναν κόσμο διασυνδεδεμένων συσκευών, «μιλάμε για μία εξάρτηση από ένα εξαιρετικά σύνθετο και ευάλωτο σύστημα», που μπορεί να υποστεί «καταστροφικές βλάβες» ακόμα και χωρίς τις επιθέσεις κακόβουλων παικτών.

Η επέλαση Τραμπ

Ο αμερικανικός λαϊκισμός και ο εκπρόσωπός του στον Λευκό Οίκο έχουν προκαλέσει αντιδράσεις διεθνώς. Ποιες είναι, όμως, οι συνέπειές του στο εσωτερικό; Θα αντέξει την προεδρία Τραμπ το ιδεώδες ενός έθνους που το ενώνει η πίστη στο σύνταγμα και στους νόμους; «Ως το Βιετνάμ, οι Αμερικανοί μπορούσαν να πιστεύουν σε αυτού του είδους τον συνταγματικό εθνικισμό. Αλλά αυτός βασιζόταν σε μια εικαζόμενη αλλά σεβαστή εθνοτική και πολιτισμική ηγεμονία: οι ΗΠΑ ήταν ένα λευκό, γερμανικό-βρετανικό, προτεσταντικό έθνος. Τώρα, αυτή η εθνοτική ομάδα του πληθυσμού, που παλιά ήταν κυρίαρχη, δίνει μάχη για να ανακτήσει την ηγεμονία της. Με την εκλογή Ομπάμα, κάποιοι μίλησαν για υπέρβαση των φυλετικών διαφορών, για την έναρξη της μετα-φυλετικής εποχής. Αλλά αυτό ήταν απλά η αρχή της μάχης – όχι το τέλος. Κάθε έθνος χρειάζεται τους ιδρυτικούς του μύθους. Δεν μπορείς να οικοδομήσεις ένα έθνος μόνο στη βάση αφηρημένων εννοιών και του κράτους δικαίου».